Nhã nhạc, Ca Huế & Tuồng Huế

Huế từng là kinh đô triều Nguyễn hơn một thế kỷ, nơi hội tụ nhân tài khắp mọi miền và giao thoa nhiều dòng văn hoá — bối cảnh sản sinh ra nền nghệ thuật diễn xướng đặc sắc, tồn tại song song hai dòng bác học (cung đình, trí thức) và dân gian (đời sống thường nhật).

Nhã nhạc Cung đình: loại hình âm nhạc lễ nghi mang tính vương quyền, dùng trong các đại lễ của triều đình. Đến triều Nguyễn, hệ thống nhạc lễ được định hình thành hai bộ phận: Đại nhạc (kèn, trống, thanh la, mõ — âm lượng lớn, phục vụ nghi lễ trang trọng) và Tiểu nhạc (đàn tỳ bà, đàn nguyệt, đàn nhị, đàn tam, sáo trúc, sênh tiền — thanh nhã, dùng trong yến tiệc). Nhạc mục tiêu biểu có hệ thống "Mười bài ngự" (Phẩm tuyết, Nguyên tiêu, Hồ quảng, Liên hoàn, Bình bán...). Năm 2003, Nhã nhạc Cung đình Huế được UNESCO vinh danh là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại — di sản phi vật thể ĐẦU TIÊN của Việt Nam được vinh danh ở cấp độ này. Các nghệ nhân tiêu biểu: cố nghệ nhân Trần Kích, cố nghệ nhân Lữ Hữu Thi, Nghệ nhân Ưu tú Trần Thảo.

Ca Huế: khác Nhã nhạc thuần lễ nhạc cung đình, Ca Huế là dòng âm nhạc thính phòng bác học, khởi nguồn từ lối hát trong cung vua phủ chúa, hưng thịnh nhất thời Tự Đức. Không trình diễn trước đám đông hay ngoài trời mà diễn ra trong không gian thu gọn, tâm tình, tự sự — phổ biến nhất ngày nay là Ca Huế trên sông Hương. Dàn nhạc nòng cốt là ngũ tuyệt (đàn tranh, nguyệt, tỳ bà, nhị, tam). Hệ thống bài bản chia ba điệu: Điệu Bắc (vui tươi, trang trọng), Điệu Nam (buồn thương, bi ai) và Điệu Nam xuân. Ngày 8/6/2015, Ca Huế được đưa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Các nghệ nhân tiêu biểu: cố nghệ nhân Minh Mẫn, cố nghệ nhân Thanh Hương, Nghệ nhân Ưu tú Kim Vàng.

Tuồng Huế (Hát bội): năm 1627 được xem là mốc khởi đầu, gắn với tên tuổi Đào Duy Từ — người mang hát bội đến với chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên và được tôn làm tổ sư nghề. Tuồng phát triển rực rỡ nhất dưới triều Nguyễn, trình diễn tại các nhà hát trong Đại Nội như Duyệt Thị Đường; vua Tự Đức đẩy mạnh sáng tác tuồng do Đào Tấn đứng đầu, vua Thành Thái từng trực tiếp "đóng trò". Sau này tuồng thoát dần khuôn khổ cung đình, trở thành sân khấu quần chúng với hàng loạt rạp hát khắp Huế trước năm 1945. Dàn nhạc lấy trống chiến làm nhạc cụ chỉ huy sân khấu. Các nghệ nhân tiêu biểu: cố nghệ nhân Nguyễn Hiển Dĩnh, cố nghệ nhân Bạch Trà, Nghệ nhân Nhân dân Ngọc Khanh.

Điểm đặc biệt của âm nhạc cổ truyền xứ Huế là ranh giới giữa hai dòng bác học và dân gian không tách bạch — luôn có tác động qua lại, "dân gian hoá" trong âm nhạc bác học và "bác học hoá" trong âm nhạc dân gian diễn ra liên tục qua nhiều thế hệ nghệ nhân.