Anh Hiệu — Linh hồn của nghệ thuật Bài Chòi

Để cảm nhận trọn vẹn nhịp sống văn hoá miền Trung — đặc biệt là vùng đất Quảng Nam, Bình Định và Huế — du khách cần hiểu vai trò đặc biệt của Anh Hiệu, nhân vật trung tâm trong không gian diễn xướng Bài Chòi. Trong mắt nhiều người, Anh Hiệu chỉ là người hô bài dẫn dắt cuộc chơi, nhưng thực ra họ chính là “linh hồn” kết nối cộng đồng, người giữ lửa cho loại hình nghệ thuật dân gian đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2017.

Từ chòi canh nương rẫy đến sân khấu dân gian. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Bài Chòi xuất hiện cách đây khoảng ba đến bốn thế kỷ, gắn với quá trình người Việt mở mang bờ cõi về phương Nam. Cư dân miền Trung dựng những chiếc chòi cao để canh giữ mùa màng và xua đuổi thú dữ; theo thời gian, những tiếng hô báo hiệu, tiếng mõ và các câu hát đối đáp giữa những người canh chòi dần phát triển thành hình thức diễn xướng độc đáo. Cũng từ môi trường lao động ấy, hình tượng Anh Hiệu ra đời — chữ “Hiệu” không chỉ mang nghĩa “hiệu lệnh” mà còn thể hiện vai trò người khởi xướng, điều phối và kết nối cả cộng đồng.

Người nghệ sĩ đa tài của làng quê miền Trung. Theo hồ sơ UNESCO, Bài Chòi là sự kết hợp của âm nhạc, thơ ca, hội hoạ, sân khấu và văn học dân gian, mà nghệ nhân Hiệu là người trực tiếp hát, ứng tác và điều khiển cuộc chơi. Một Anh Hiệu thực thụ phải thuộc hàng trăm câu thai và làn điệu, ứng tác linh hoạt theo hoàn cảnh, diễn xuất bằng ánh mắt và cử chỉ, làm chủ nhịp điệu để giữ không khí lễ hội, đồng thời hiểu rõ phong tục và tâm lý cộng đồng. Khác các nghệ sĩ diễn theo kịch bản cố định, mỗi màn của Anh Hiệu đều ngẫu hứng: cùng một quân bài, ở mỗi địa phương hay mỗi năm, câu hát lại biến đổi để phản ánh cuộc sống đương thời.

Cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Ngày nay, Bài Chòi vẫn được duy trì ở nhiều tỉnh miền Trung, từ Quảng Bình đến Khánh Hoà. Các nghệ nhân cùng cộng đồng đã lập hàng chục câu lạc bộ để truyền dạy kỹ năng hát, diễn xuất và chế tác quân bài cho thế hệ trẻ. Với du khách, khi tham gia một hội Bài Chòi, điều đáng nhớ nhất không phải thắng hay thua, mà là khoảnh khắc lắng nghe tiếng hô ngân vang của Anh Hiệu giữa không gian lễ hội — nơi tinh thần lạc quan, hài hước và tình làng nghĩa xóm của người miền Trung hiện lên rõ nét nhất.