Đức Từ Cung — Người neo giữ ký ức cuối của triều Nguyễn

Giữa những biến động dữ dội của lịch sử thế kỷ XX, có một người phụ nữ đã dành trọn phần đời còn lại để gìn giữ những giá trị của hoàng cung Huế: Hoàng thái hậu Từ Cung — thân mẫu vua Bảo Đại và cũng là vị Hoàng thái hậu cuối cùng của triều Nguyễn. Với người dân cố đô, bà là biểu tượng của lòng thuỷ chung với tổ tiên và sự tận tuỵ bảo tồn những ký ức cuối cùng của vương triều.

Từ cô gái làng Mỹ Lợi đến ngôi vị Hoàng thái hậu. Đức Từ Cung tên thật là Hoàng Thị Cúc, sinh năm 1890 tại làng Mỹ Lợi (huyện Phú Lộc ngày nay). Bà nhập cung từ khi còn trẻ và trở thành phi tần của vua Khải Định. Năm 1913, bà sinh hoàng tử Vĩnh Thuỵ — người sau này lên ngôi với niên hiệu Bảo Đại. Sau khi vua Bảo Đại đăng quang năm 1926, bà được tôn làm Đoan Huy Hoàng thái hậu, chứng kiến những bước ngoặt lớn nhất của lịch sử: sự suy tàn của chế độ phong kiến, Cách mạng tháng Tám 1945 và bao biến động của đất nước.

Ý nghĩa của danh xưng “Đức Từ Cung”. Người Huế thường gọi bà bằng cái tên thân thuộc “Đức Từ Cung” thay vì tước hiệu đầy đủ. Chữ “Đức” thể hiện phẩm hạnh và uy tín; chữ “Từ” mang nghĩa từ ái, bao dung của người mẹ; chữ “Cung” vốn chỉ nơi ở của các bậc mẫu nghi trong hoàng cung. Tên gọi ấy không chỉ nhắc đến địa vị mà còn phản ánh tình cảm yêu quý người dân Huế dành cho vị Hoàng thái hậu cuối cùng.

Người gìn giữ di sản trong thời khắc lịch sử. Sau khi triều Nguyễn chấm dứt năm 1945, phần lớn thành viên hoàng tộc rời kinh thành, nhưng Đức Từ Cung là một trong số ít người chọn ở lại Huế để chăm lo thờ tự tổ tiên và bảo quản hiện vật cung đình. Suốt hơn ba mươi năm cuối đời, bà gìn giữ hàng trăm cổ vật, trang phục, đồ thờ và tài liệu quý; nhiều hiện vật nay lưu tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế chính là kỷ vật bà trao tặng cho Nhà nước trước khi qua đời. Các nhà nghiên cứu cho rằng nếu không có sự tận tâm của bà, nhiều di sản triều Nguyễn có thể đã thất lạc.

Khu lưu niệm Đức Từ Cung — dấu lặng giữa lòng thành phố. Ngày nay, ngôi nhà số 147 Phan Đình Phùng, nơi Đức Từ Cung từng sinh sống, đã trở thành địa điểm lưu niệm quan trọng của cố đô. Công trình mang phong cách giao thoa giữa phương Tây và nhà rường truyền thống Huế, với khu vườn rộng, hàng cây cổ thụ và không gian yên tĩnh. Bước vào nơi đây, du khách vừa chiêm ngưỡng hiện vật gắn với cuộc đời vị Hoàng thái hậu cuối cùng, vừa cảm nhận rõ sự chuyển mình của lịch sử — từ ánh hào quang cung đình đến nhịp sống hiện đại của thành phố Huế.